ادبیات -  مبانی شعر

درس هشتم

گفتیم که حروف قافیه ، هشت حرف هست که چهار حرف قبل از حرف روی و چهارحرف

بعداز حرف روی میباشند و چهار حرف قبل از حرف روی ، توضیح داده شد و اما چهار حرف

بعداز حرف روی.

اسامی حروفی که بعداز حرف روی قرار میگیرند عبارتند از :

۱-حرف وصل. ۲- حرف خروج. ۳- حرف مزید. ۴- حرف نایره

حرف وصل

حرفی است که به حرف روی می پیوندد و آنرا ساکن مینماید ‌. مانند:

ای که پنجاه رفت و در خوابی

مگر این پنج روزه دریابی؟

حرف (ب ) ، روی و حرف (ی) حرف وصل میباشد.

حرف خروج

حرفی را که به حرف وصل بپیوندد، حرف خروج میگویند. مثال

درخت غنچه برآورد و بلبلان مستند

جهان جوان شد و یاران به عیش بنشستند

کلمات ( مستند و بنشستند) قافیه هستند

حرف (ت) ،روی

حرف (ن) وصل

حرف (د ) خروج

میباشند.

حرف مزید

حرفی که به حرف خروج بپیوندد ، حرف مزید نام دارد. مثال

دلی کز مهر سرتابد ، به حسرت میگدازیمش

وگر از شوق باز آید، به رحمت مینوازیمش

کلمات ( میگدازیمش و مینوازیمش ) کلمات قافیه

حرف (ز) حرف روی

حرف (ی) حرف وصل

حرف (م) حرف خروج

حرف (ش) حرف مزید

میباشد.

حرف نایره

یک یا چند حرف که به حرف مزید به پیوندند حرف یا حروف نایره نام دارند. مثال

کاش قدر نعمتش دانستمی

یا ادای شکر بتوانستمی

کلمات ( دانستمی و بتوانستمی) کلمات قافیه

حرف ( ن ) حرف روی

حرف (س) حرف وصل

حرف (ت) حرف خروج

حرف (م) حرف مزید

حرف (ی ) حرف نایره

میباشد.

ذو قافیتین

گاهی ، شعرا در شعر خود ، دو کلمه قافیه را در کنار هم قرار میدهند که

اینگونه اشعار را ، ذوقافیتین ( دارای دوقافیه). مینامند. مثال

ای قصّه ی بهشت ز کویت حکایتی

شرح جمال حور، ز رویت روایتی

کلمات کویت با رویت و همچنین حکایتی با روایتی قافیه میباشند.

عیوب قافیه در شعرکلاسیک
عیوب قافیه در شعر کلاسیک فارسی عبارتند از:

۱. اِقوا: هرگاه در هجای قافیه،همسانی مصوت بر خلاف قاعده رعایت نشود،عیب اِقوا است.

مثال:
نشسته به یک دست او زردهُشت
که با زند و اُست آمده از بهشت

هجای قافیه: هُشت،بهشت

2. اِکفا: اکفا عیب قافیه هایی است که روّی آن ها در تلفظ یکسان یا نزدیک به هم ولی در نوشتن متفاوت باشند.

مثال:
یار جسمانی بود رویش چو مرگ
صحبتش شوم است باید کرد ترک

هجای قافیه: مرگ،ترک

3. ایطا: ایطا عیبی است که در قافیه شدن کلمات مرکب پیش می آید و آن وقتی است که قافیه براساس تکرار جزء دوم کلمه مرکب باشد.

ایطا بر دو نوع است:

الف : ایطای جلّی: و آن چنان است که تکرار جزء دوم کلمه قافیه کاملاً آشکار باشد:

مثال:
در من این هست که صبرم ز نکو رویان نیست از گل و لاله گزیر است و زگل رویان نیست

عیب سعدی مکن ای خواجه اگر آدمیی کادمی نیست که میلش به پری رویان نیست

ب : ایطای خفی: و آن چنان است که تکرار جزء دوم چندان آشکار نباشد و این وقتی است که کلمه مرکب بر اثر کثرت استعمال،حکم کلمه بسی ط را پیدا کرده باشد.

مثال:

آن شنیدم که وقت زادن تو

همه خندان بدند وتوگریان

تو چنان زی که گاه مردن تو
همه گریان شوند و تو خندان

حرف روّی: «د» «ی»

4. شایگان: شایگان معادل فارسی همان ایطای جلّی است ولی معمولاً آن را در مورد تکرار علامت جمع به کار می برند.

مثال:
در وفای عشق تو مشهور خوبانم چو شع شب نشین کوی سربازان ورندانم چو شمع

حرف روّی: «ب» «د»

5. غلوّ: و آن چنان است که حرف روّی را جایی ساکن و جایی متحرک بیاورند.

مثال:
صلاح کار کجا و من خراب کجا
ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا

دوستان گرامی

دراینجا مباحث ر.دیف و قافیه به پایان میرسد..

انشاالله اگر عمری باقی بود ، از درس بعدی به مباحث عروض که به اوزان شعر مربوط است خواهم پراخت.

باتشکر از همه دوستان خوبم که برای خوندن مطالبم ، وقت مصروف داشتند .

پایان درس هشتم